EKONOMİDE PARADİGMATİK DEĞİŞİM

Prof. Dr. Doğan Cansızlar

Atılım Üniversitesi

24 Ocak 1980 Kararları Türkiye’nin ekonomi politikasında köklü değişiklikliklerin yapıldığı bir tarih olarak hatırlanır. Bu tarihten sonra özellikle 2001 krizini takiben ekonomi politikasında ve finansal dengelerde de önemli değişikliklerin olduğu söylenebilir.

2000’ li yıllara kadar Türkiye’nin ekonomi politikası, daha çok kamu harcamaları, bütçe açıkları, kamunun daha çok iç borçlanmayla finansmanı ve düşük cari açık odaklı iken bu durum sonraki yıllarda tersine dönmüş ve özel kesim , cari açık ve dış borçlanmayla finansman ön plana çıkmıştır.

Kamunun ekonomide ağırlığının daha fazla olduğu dönemde bütçe açıkları milli gelirin yüzde 10’ lar seviyesine kadar çıkmış ve bu açıkların finansmanı da kamunun iç ve dış piyasadan borçlanması ile karşılandığından özel kesime borçlanacak imkan kalmamıştı. Nitekim bu dönemde, kamunun dış borç tutarı 86.5 milyar dolar iken özel kesimin dış borç tutarı 43.1 milyar dolar, cari açık da milli gelirin yüzde 0.3   idi   ( 2002 ).

2003 yılından itibaren bu yapı yavaş yavaş değişmeye başlamış ve ekonomiye önderlik etmek kamudan özel kesime geçmiştir. Bunun neticesinde kamu kesimi açıkları ve dolayısıyla özellikle kamu dış borçları azalmış ve buna karşılık özel kesim dış borçlanması artmaya ve cari açık da büyümeye başlamıştır. Nitekim, bütçe açığının milli gelire oranı yüzde 2’lere düşerken cari açığın milli gelire oranı yüzde 6’nın üzerine çıkmıştır (2011’de yüzde 10 ile rekor kırmıştır). Özel kesimin dış borcu ise 255.3 milyar dolar ( 2013/üçüncü çeyrek ) gibi çok yüksek tutarlara ulaşmıştır.

2002 yılı sonrasında bu gelişmeler yaşanırken ekonomide de bazı sorunlar birikmeye başlamış ve biriken bu sorunların neden olduğu kırılganlıklar ise 2013 Mayıs ayından itibaren kendini göstermeye başlamıştır.

Belirtilen dönemde ekonomide biriken en önemli sorun, işsizliğin artmasına da neden olan ve yanlış kur ve teşvik politikasının sonucu ortaya çıkan katma değeri düşük üretim modelidir.

Enflasyonu baskılamak adına kurların bilinçli olarak düşük tutulması ve Türk lirasının aşırı değerli hale gelmesine izin verilmesi yaklaşımı, ithalatın ucuzlamasına ve başta aramalı sanayi olmak üzere sanayinin çökmesine, üretimin de ithalata bağımlı hale gelmesine neden olmuştur. Bu durum ülkenin dış finansmana olan ihtiyacını da artırmış ve cari açığın artmasına zemin oluşturmuştur.

Bütçenin; kalıcı mali disiplin yerine özelleştirme başta olmak üzere mali aflar ve ithalde alınan vergiler gibi bir defalık gelirlerle performansının artmış gibi gösterilmesi de bir başka sorundur.

Dış borçlarda kamu-özel ayrımının yapılması ve özel kesim dış borçlarının kamuyu ilgilendirmez söylemi de son derece yanlış bir yaklaşımdır. Bugün kamunun dış borç yükünün az, buna karşın özel kesimin dış borç yükünün fazla olması ülkeden çıkacak toplam döviz tutarı açısından farklı bir şey ifade etmemektedir. Bu çıkışın döviz rezervi ve piyasasına etkisi aynı olacaktır.

Bir başka sorun da para politikası uygulamasında Merkez Bankası (TCMB) bağımsızlığı ile ilgili endişelerdir. Siyasi otoritenin özellikle para politikasının en önemli enstrümanı olan faiz aracının kullanımı konusunda duyarlı ve hassas yaklaşımı TCMB’nın bu önemli politika aracını doğrudan kullanmasını engellemiş ve bunun yerine zorunlu karşılık ile rezerv opsiyon katsayısı (ROK) ve farklı faiz oranları gibi uluslararası finans çevrelerince de fazla anlaşılmayan mekanizmalarla durum idare edilmeye çalışılmıştır. Nitekim, baskılanan faizler kurlardaki oynaklığı azaltmak için 2014 Ocak ayında panikle iki katına kadar artırılmak zorunda kalınmış ve suni olarak yaratılan köpük patlatılmıştır.

Ekonomide sorunların giderilmesinde mucize çözümler mevcut değildir. Özellikle yapısal sorunların tanımlanması ve bunların bir plan ve program çerçevesinde çözümü için stratejiler ve politikalar kısa, orta ve uzun vadede uygulamaya konulmalıdır.